
LES JUSTES! Το σπουδαίο αυτό έργο του Albert Camus, παρουσιάστηκε πρώτη φορά στη σκηνή του Théàtre-Hébertot στις 15 Δεκεμβρίου 1949. Στην Ελλάδα, Οι Δίκαιοι, όπως μεταφράστηκε στη γλώσσα μας το έργο αυτό, παρουσιάστηκε πρώτη φορά από τον θίασο Δημήτρη Μυράτ τον Οκτώβριο του 1960 στο θέατρο “Άλφα” σε σκηνοθεσία και μετάφραση του ιδίου, με σκηνικά και κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη.
Τελευταίο των τεσσάρων πρωτότυπων δραμάτων του Camus, οι Δίκαιοι ανήκουν στον λεγόμενο Κύκλο της Εξέγερσης με το μυθιστόρημα Η Πανούκλα και το φιλοσοφικό δοκίμιο Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος, La Peste και L’ Homme Révolté, αντίστοιχα· έτσι, δομικά στοιχεία του θεάτρου του νομπελίστα (1957) Camus απαντώνται όχι μόνο στα εν λόγω έργα αλλά και στο σύνολο έργο του.
Ίδιον των μεγάλων συγγραφέων είναι η εγγενής δεξιότητα να επενδύουν τον κόσμο και το δημιούργημά τους -απότοκο και άρρηκτα συνδεδεμένο με την πολυπρόσωπη, ενίοτε παράλογη, πραγματικότητα του κόσμου- με μια ουσία φιλοσοφικού στοχασμού, απόλυτα διαχρονικού και συνταρακτικά (παν)ανθρώπινου· παράλογο, ελευθερία, όρια, ατομική και συλλογική ευθύνη ερωτοτροπούν μεταξύ τους, ενίοτε θανάσιμα, πλαισιώνοντας με ηθικη διαύγεια την ανθρώπινη σισύφεια βιωτή.
Si Dieu n’existe pas, tout est permis, κραυγάζει ο Ivan Karamazov, εκφράζοντας, κατά τον Camus, την υπαρξιακή απόγνωση του ανθρώπου μπροστά στη θέα του κενού, την απώλεια ηθικού ερείσματος, την απουσία της θείας ενόρασης -που γίνονται μοναξιά βαριά, αβάσταχτη και σκοτεινός μηδενισμός· στο πλαίσιο αυτό, ο Camus αναμοχλεύει τον μηδενισμό, καθιστώντας το κενό νοήματος έναυσμα αυτεπίγνωσης, αυτοκυριαρχίας και βίωσης του εαυτού ως μέσου για ένα νέο όραμα καταλλαγής και αυτοσκοπού.
Ως εκ τούτου, το παράλογο του κενού, η απουσία αλληλεπίδρασης με το σύμπαν, η εκκωφαντική αδράνεια του μηδενισμού που διέπει τη βιωτή με μια ανούσια επαναληπτικότητα, όπως η ανωφέλευτη, μάταιη, άνοδος και κάθοδος του σισύφειου βράχου καθίσταται από τον Camus μια δράση προσωπικής ελευθερίας· η ελευθερία περιπλέκεται σαγηνευτικά με το παράλογο και μέσω του Homme Révolté o στοχασμός του Camus διαμορφώνει τη συλλογική ελευθερία και μια καθολική στάση που εδράζεται σε ένα υπαρξιακό αποτύπωμα, je me révolte, donc nous sommes, “εξεγείρομαι, άρα υπάρχουμε”.

Οι Δίκαιοι ερμηνεύουν ακριβώς αυτό το ιδεολογικό πλαίσιο, τοποθετώντας το εντός υπαρξιακού, προσωπικού, ιστορικού και φιλοσοφικού μίτου, όπου η καθολική επιβολή μάχεται την άφρονη ατομική επιθυμία· προστατεύονται έτσι η ανθρώπινη πάλη και αγωνία για τα ιδανικά, μεταμορφώνοντας την προσωπική αξία σε οντολογική δυναμική του αγαθού.
Στους Δίκαιους ο Camus σηματοδοτεί την ισορροπία μεταξύ μιας ακραιφνούς, ανεξέλεγκτης εκδικητικότητας και ενός ολέθρου που διαφυλάττει τα όρια της αξιοπρέπειας· η ολεθριότητα των Δίκαιων ερείδεται στο ερώτημα κατά πόσον η δικαιοσύνη, ως αγαθό, επιτρέπει τον φόνο, δυναμική που ταυτόχρονα δημιουργεί ένα παράδοξο/παράλογο σχήμα, εκείνο της ισοπεδωτικής πράξης που προοιωνίζει, οραματίζεται, προσδοκά έναν κόσμο χωρίς βία.
Το πεντάπρακτο δράμα Οι Δίκαιοι συνιστά μια απάντηση στο θεατρικό Les Mains Sales (1948) του Jean-Paul Sartre, όπου κυριαρχεί η αμοραλιστική στάση της εξέγερσης, η οποία οδηγεί, και κανιβαλίζεται ενδεχομένως, σε τυραννία· η εξέγερση του Camus διαθέτει μια πάλλουσα ηθική συνείδηση που μέσω της Dora (Olia στην εν λόγω παράσταση) κραυγάζει ακόμα και μέσα στην καταστροφή υπάρχει μια τάξη, υπάρχουν όρια.

Η σύγκρουση μεταξύ ακραιφνούς αμοραλισμού του Stepan και ηθικής εξέγερσης, η οποία κορυφώνεται στον συνειδητό αφοπλισμό του Kaliayev παρουσία των παιδιών στην άμαξα του Μεγάλου Δούκα συνιστά και την εγκυμονούσα στιγμή της ανάδυσης του ορίου -της φιλοσοφικής διάστασης του Camus· όπως και στο La Peste, η παρουσία ενός αθώου παιδιού -πίστη, ελπίδα, ευθύνη στο μέλλον- ομολογεί με σθένος και ωμή ειλικρίνεια ότι η επανάσταση δεν τελεσφορεί πίνοντας το αίμα των αθώων.
Παράλληλα, ο Camus, ορμώμενος από τον Boris Savinkof διαμορφώνει και συνθέτει πάνω στη σκηνή τον καμβά των meurtriers delicats, όπως ο Kaliayef, που αφ΄ενός διακατέχεται από ηθική συνείδηση και αφ΄ετέρου, σε μια ηθική ανταλλαγή, αφαιρεί μια ζωή προσφέροντας τη δική του ως εξιλέωση. Το 1948 ο Camus συνέγραψε ένα άρθρο με τίτλο Les Meurtriers Delicats -Οι ντελικάτοι δολοφόνοι- και αφού του έδωσε σάρκα και οστά στους Δίκαιους, το ενσωμάτωσε στο δοκίμιό του L’ Homme révolté.

Σκηνική αναγνωση.
Η ευρηματική σκηνοθετική προσέγγιση του κ. Γιάννη Κακλέα αγγίζει με δυναμισμό και ευαισθησία τα καίρια ερωτήματα και τις φιλοσοφικές προσεγγίσεις του κειμένου· η σκηνοθεσία διατηρεί μια ευαίσθητη ισορροπία μεταξύ του ιστορικού γεγονότος του 1905 και της ιχνηλάτησης των ηθικών, προσωπικών και διαχρονικών αναφορών που δομούν τις σχεσιακές εντάσεις και τους δεσμούς των χαρακτήρων.
Η σκηνική συγκεκριμενοποίηση απαθανατίζει σε κάθε σκηνή το νόημα και την ουσία των διαλόγων και της σκηνικής συνθήκης, αναδεικνύοντας με ανάγλυφη τόλμη της ηθικές συγκρούσεις αλλά και τους ενδόμυχους λογισμούς, τις προσδοκίες, τα πάθη και τις επιθυμίες χωρίς να διαρρηγνύει την ενότητα· η ελευθερία, ο θάνατος, ο έρωτας, η αυτεπίγνωση, η αυτοδικαίωση, τα όρια της ηθικής, η δικαιοσύνη, η τιμή και το όραμα συσχετίζονται τελετουργικά στον σκηνοθετικό αναστοχασμό κι αντικατοπτρίζονται με διαυγή υπαρξιακή διάσταση εντός ενός πλαισίου ιστορικότητας, το οποίο ζωντανεύει τη σχέση παρελθόντος και παρόντος σε μια ατέρμονη διαδικασία πρόσληψης των διλημμάτων.
Ο ρεαλισμός και η ιστορικότητα της παράστασης αναδεικνύονται επίσης από την προβολή ντοκουμέντων της εποχής, με σκηνοθετική εξωστρέφεια και σύνδεση με τη Ρωσία του 1905· το κλίμα και οι εντάσεις της εποχής εκείνης παρεισφρέουν στην παράσταση ως άρρηκτη σύνδεση με το χρονικό παρόν του δράματος του Camus, κοινωνώντας ακόμη περισσότερο την αίσθηση του προσωπικού εγκλεισμού των χαρακτήρων.

Οι ρυθμοί της παράστασης, γρήγοροι και καταιγιστικοί σαν τα γεγονότα υπενθυμίζουν τη μη αναστρέψιμη ροή του χρόνου, συγκεκριμενοποιώντας σκηνικά τις φιλοσοφικές αντιπαραθέσεις ενός πυκνογραμμένου “θεάτρου ιδεών”· παράλληλα συμβολοποιούν τη συναισθηματική ένταση και την αγωνία των ηρώων, καθιστώντας ακόμη πιο φρικώδη -αλλά και λυτρωτική- την αναμονή του αἰσίμου ἤματος.
Οι ερμηνείες του θιάσου στάθηκαν στο ύψος των περιστάσεων, με τον κ. Κ. Μπιμπή ως Ivan Kaliayef να ερμηνεύει τον απαιτητικό ρόλο του meurtrier delicat με δεξιότητα, τόλμη και διαύγεια· ισορροπεί εμπνευσμένα μεταξύ αδιανόητης αναγκαιότητας και ηθικού ορίου, εκφράζοντας ευγενή δυναμισμό, διαυγές όραμα και λύτρωση. Η υποκριτική του εμπειρία στην εκφορά του λόγου και τη διαχείριση παραγλωσσικών στοιχείων σε συνδυασμό με την έντονη σωματικότητα του ρόλου συνιστούν δεδομένα που αναδεικνύουν μια παραδειγματική ερμηνεία.
Η κ. Βερόνικα Δαβάκη ως Olia, -ενδεχομένως πιο εύηχο, πιο λυρικό και πιο “ρώσικο” από το Dora του πρωτότυπου και της πραγματικής ιστορικής μορφής- ερμηνεύει με αλήθεια και σθένος το συναισθηματικό φως στο σκοτεινό δωμάτιο της δράσης και της σκέψης των προσώπων, αναζητώντας ηθικά όρια στο χάος της εκδικητικότητας, επενδύοντας με αγάπη τον χαμό και την απώλεια· η κ. Δαβάκη με τη μελετημένη κινησιολογία, τον προσεγμένο λόγο και το βλέμμα γεμάτο άλλοτε απόγνωση, άλλοτε όραμα κι άλλοτε πένθος συνομιλεί δημιουργικά με όλους τους χαρακτήρες.

Ο Stepan Fiodorov του κ. Νίκου Δερτιλή συνιστά την άτεγκτη ιδιοσυγκρασία ενός ανθρώπου βαριά τραυματισμένου ψυχικά και σωματικά, ενσωματώνοντας την οδύνη και την εκδικητικότητα λεκτικά και κινησιολογικά· ο Alexei του κ. Χρήστου Τσάβου εκφράζει με δεξιότητα κι ενσυναίσθηση έναν ρόλο που ταλαντεύεται μεταξύ καθήκοντος και προσωπικών ενδοιασμών, ενώ ο κ. Δημήτρης Γεωργαλάς ερμηνεύει με δέος και έντονο συμβολισμό το διαχρονικό πρόσωπο της βίας και της κατάχρησης εξουσίας.
Ο κ. Γιάννης Σαμψαλάκης, ως Boris δρα μεταιχμιακά, τηρώντας ορθολογικά και με τη δέουσα ερμηνευτική ενσυναίσθηση τις ισορροπίες της ομάδας, επενδύοντας τον ρόλο της μεσότητας με προσωπική εμπλοκή επί της αιχμής του δόρατος. Τέλος, η Μεγάλη Δούκισσα της κ. Τζούλης Σούμα, μέσω του συντετριμμένου ψυχισμού του χαρακτήρα που υποδύεται, αποπνέει αρχοντική μεγαλοπρέπεια σε απόλυτη συνομιλία με την εσωτερικη αξιοπρέπεια αλλά και συγχώρεση που χαρακτηρίζει τον ρόλο της. Βαθιά μυστικιστική και ανάγλυφα διαυγής, η κ. Σούμα ερμηνεύει με συντριβή, πάθος και θρησκευτικότητα το τραγικό πρόσωπο μια διαχρονικής προσδοκίας που συνομιλεί με το έτερο, αναζητώντας, πένθος, ικεσία και καταλλαγή.
Ως μοναδική ερμηνευτική παρατήρηση, σημειώνεται ότι στις σκηνές των έντονων λεκτικών αντιπαραθέσεων ο λόγος των προσώπων τηρούσε, ενίοτε, ένα ιδιαίτερα τονισμένο ρυθμικό staccato· η λεκτική αυτή τάση υπογράμμιζε μεν τη διαλεκτική σύγκρουση, ωστόσο, παρεμπόδιζε στιγμιαία τη φυσική ροή του λόγου. Εντούτοις, ενδεχομένως η τάση αυτή να οφείλεται και στο γεγονός ότι η παράσταση βρισκόταν λίγες μέρες μετά την πρεμιέρα της.
Τα σκηνικά της κ. Ηλένιας Δουλαδίρη τήρησαν όχι μόνο την ιστορικότητα του κειμένου αλλά ανέδειξαν με την επιμελημένη φθορά των υλικών τη σκοτεινότητα της συνωμοσίας, τα διλήμματα των χαρακτήρων και το κλειστοφοβικό σύμπαν της εποχής, ενώ τα σκούρα κοστούμια του κ. Νίκου Χαρλαύτη πρόβαλαν την εποχή, την κοινωνική τάξη και το ψυχικό βάθος των ηρώων.
Η μετάφραση της κ. Ρίτας Κολαίτη απέδωσε με νεύρο, προφορικότητα και σθένος ένα πλέγμα ιδεών, διλημμάτων και ηθικών νοηματικών πυκνώσεων, με διάσπαρτο λυρισμό και εντάσεις στα κατάλληλα σημεία. H μουσική του κ. Βάιου Πράπα σχολίασε τη δραματικότητα των σκηνών, ενώ το ηχοτοπίο της παράστασης, όπως τα χτυπήματα στη σιδερένια πόρτα, απέδωσαν υπόκωφη αγωνία και τρόμο διάσπαρτο στο περιβάλλον. Ο φωτισμός, τέλος, της κ. Στέλλας Κάλτσου συνομίλησε με την παράσταση, φωτίζοντας την ουσία της κάθε σκηνής αλλά και κάθε συναισθηματικής απόχρωσης στο βλέμμα των χαρακτήρων, ιδιαίτερα της Olia.
Σαν αυλαία σκίρτησε το πένθος μέσα μου, καθώς αγκάλιασα τον χρόνο τον εγκλωβισμένο στο έρεβος του ξοδεμένου δωματίου, αναζητώντας στη χάση του ορίζοντα έναν δίκαιο θάνατο…
Λία Τσεκούρα
Πεντέλη, 19 Νοεμβρίου 2026.