Μέσω των πολυάριθμων και επιστημονικά τεκμηριωμένων παραγωγών του Κέντρου Γαλλικής Ρομαντικής Μουσικής (Centre de musique romantique française), ευρύτερα γνωστού ως Palazzetto Bru Zane, έχουν αναδειχθεί σημαντικά έργα –κυρίως σκηνικά– της περιόδου 1780-1920. Ο οργανισμός ιδρύθηκε το φθινόπωρο του 2009 με σκοπό την έκδοση ηχογραφήσεων, οπτικοακουστικού υλικού, παρτιτουρών και μουσικολογικών μελετών.
Η έδρα του βρίσκεται στο Casino Zane, οικοδόμημα του τέλους του 17ου αιώνα, το οποίο περιήλθε στην ιδιοκτησία της Δρος Nicole Bru, διακεκριμένης ιατρού, ερευνήτριας και επιχειρηματία με έντονη φιλόμουση και φιλανθρωπική δράση. Το έργο του οργανισμού συμβάλλει καθοριστικά στην ανάδειξη τόσο γνωστών όσο και, κυρίως, παραγνωρισμένων δημιουργημάτων της γαλλικής μουσικής εργογραφίας. Έτσι, πλάι σε έργα των επιφανών Jacques Offenbach (1819-1880), Charles Gounod (1818-1893), César Franck (1822-1890), Georges Bizet (1838-1875) και Jules Massenet (1842-1912), ανακαλύπτουμε ή επανανακαλύπτουμε εκείνα λιγότερο γνωστών συνθετών και συνθετριών όπως οι Louise Farrenc (1804-1875), Théodore Dubois (1837-1924), Augusta Holmès (1847-1903), Benjamin Godard (1849-1895), Mel Bonis (1858-1937) και Charles Silver (1868-1949).
Το φθινόπωρο του 2024, η δισκογραφική εταιρεία Palazzetto Bru Zane κυκλοφόρησε σε μορφή video-book (DVD/Blu-ray) την αναβίωση της πρώτης παραγωγής της όπερας Carmen του Bizet. Η αναβίωση βασίστηκε σε ενδελεχή έρευνα των τεκμηρίων που διασώζονται από το 1875, έτος κατά το οποίο πραγματοποιήθηκε η παγκόσμια πρεμιέρα του αριστουργήματος. Στο εν λόγω ανέβασμα τηρήθηκε με πιστότητα ο σχεδιασμός των σκηνικών και των κοστουμιών, ενώ ακολουθήθηκαν, κατά το δυνατόν, οι αρχικές σκηνοθετικές οδηγίες και ο φωτισμός.
Η αναβίωση παρουσιάστηκε για πρώτη φορά από την Opéra de Rouen Normandie τον Σεπτέμβριο του 2023. Υπεύθυνοι για το εικαστικό και σκηνοθετικό μέρος ήταν οι Romain Gilbert (σκηνοθεσία), Antoine Fontaine (σκηνικά) και Christian Lacroix (κοστούμια). Η αναβίωση κρίθηκε εξαιρετικής αξίας, δίνοντας την ευκαιρία στο κοινό να απολαύσει μια αισθητική άλλης εποχής, ικανή να γοητεύσει και να αναδείξει με τον καλύτερο τρόπο την πλοκή του αθάνατου έργου.
Βλέποντας την βιντεοσκοπημένη παραγωγή πραγματικά ενθουσιαστήκαμε με την ποιότητα της αναβίωσης και της μουσικής εκτέλεσης (BZ 3001).
Πρόσφατα, στις 30 Απριλίου, παρακολουθήσαμε από την Εθνική Λυρική Σκηνή (ΕΛΣ), την πρεμιέρα του αθηναϊκού ανεβάσματος της εν λόγω αναβίωσης, η οποία, σύμφωνα με το πρόγραμμα της ΕΛΣ, υπήρξε συμπαραγωγής του Bru Zane Γαλλίας, της Βασιλικής Όπερας των Βερσαλλιών, της Όπερας της Νορμανδίας (Rouen) και του Bru Zane-Κέντρου Ρομαντικής Μουσικής.
Στην παραγωγή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής υιοθετήθηκε η εκδοχή του Ernest Guiraud (1837-1892), στενού φίλου και ομοτέχνου του Bizet. Στη μορφή αυτή -η οποία σημειωτέον δεν ακολουθήθηκε στην πρόσφατη γαλλική αναβίωση της παγκόσμιας πρεμιέρας του 1875- τα εμβόλιμα μέρη της πρόζας της αρχικής opéra comique αντικαταστάθηκαν από recitativi με ορχηστρική συνοδεία. Η επιλογή αυτή έγινε μολονότι, στην εποχή μας, τα περισσότερα λυρικά θέατρα του κόσμου προτιμούν την αυθεντική εκδοχή του ίδιου του Bizet, χάριν της δραματικής εντάσεως, της τηρήσεως του δραματικού ρυθμού και της αρτιότερης ανάπτυξης των χαρακτήρων. Σίγουρα, σε μια τέτοιου είδους αναβίωση, θα προτιμούσε κανείς τους διαλόγους που πρωτάκουσε το κοινό της εποχής του συνθέτη, καίτοι ενδεχομένως να δυσκόλευαν τους τραγουδιστές που δεν μιλούν γαλλικά.
Οι ιδιαίτερα θετικές εντυπώσεις που είχαμε αποκομίσει από τη βιντεοσκοπημένη παραγωγή ενισχύθηκαν από τη διά ζώσης παρακολούθηση. Τα λεπτοδουλεμένα ζωγραφικά σκηνικά, τα επεξεργασμένα στη λεπτομέρεια κοστούμια εποχής —τόσο ευφάνταστα στον σχεδιασμό, την ποικιλία και την επιλογή των υφασμάτων και χρωμάτων— καθώς και ο διακριτικός, μα τόσο ατμοσφαιρικός φωτισμός, που παρέπεμπε στα μέσα εκείνης της εποχής, κέρδισαν σαφώς τις εντυπώσεις, δημιουργώντας ένα ακαταμάχητα γοητευτικό σύνολο. Η σκηνοθεσία του Gilbert συντόνισε με εύστοχη προσοχή τους χαρακτήρες και τα χορωδιακά σύνολα (χορωδία ενηλίκων και παιδική χορωδία), φωτίζοντας τις βαθύτερες ψυχικές διαστάσεις των πρωταγωνιστών, ενώ παράλληλα ανέδειξε τις πιο σπάνιες ανάλαφρες και χιουμοριστικές εκφάνσεις του έργου· χαρακτηριστικό παράδειγμα υπήρξε το κουιντέτο των λαθρεμπόρων στη δεύτερη πράξη (Nous avons en tête une affaire), όπου η σκηνική δράση υπογράμμισε με επιτυχία το πνευματώδες στοιχείο της παρτιτούρας.
Η διανομή που πρότεινε η ΕΛΣ υπήρξε αρκετά ισορροπημένη.
Ομολογούμε ότι μας συνεπήρε αμέσως η φωνητική αλλά και η υποκριτική δεινότητα της προικισμένης Γαλλίδας μεσοφώνου Gaëlle Arquez (με ισπανικές ρίζες από την πλευρά του πατέρα και καταγωγή από τη Μαδαγασκάρη από την πλευρά της μητέρας της). Είχαμε ήδη ξεχωρίσει τις σπάνιες αρετές της τέχνης της πριν από αρκετά χρόνια, το 2017, μέσα από μια ηχογράφηση-πορτραίτο που κυκλοφόρησε από την Deutsche Grammophon με τον χαρακτηριστικό τίτλο Ardente Flamme (δανεισμένο από την υπέροχη άρια D’ amour l’ardente flamme, του δραματικού θρύλου La Damnation de Faust του Hector Berlioz, 1803-1869).
Με μια σημαντική σταδιοδρομία και συμπράξεις με κορυφαίους αρχιμουσικούς, η Arquez, απέχοντας από κάθε περιττή υπερβολή, ενσάρκωσε μια ηρωίδα ελάχιστα παρορμητική και έντονα εγκεφαλική· μια προσωπικότητα που, από την απαρχή του έργου, μοιάζει να προδιαγράφει με νηφαλιότητα κάθε της διάβημα, σχεδόν με σατανική μεθοδικότητα. Τα φωνητικά και τεχνικά της μέσα υπήρξαν ανώτερης ποιότητας. Το βαθύ, πλούσιων δυνατοτήτων, ηχοχρωματικά ποικίλο και πάντοτε ελκυστικό —σε όλες τις περιοχές του— όργανό της, παρέμεινε ανά πάσα στιγμή άξιο θαυμασμού. Επιπροσθέτως, ιδιαίτερης μνείας χρήζει η αρτιότητα της άρθρωσης του κειμένου και η ανάδειξη του γαλλικού λιμπρέτου. Η Arquez εκμεταλλεύτηκε πλήρως τους χυμούς της γαλλικής, η οποία, ως μητρική της γλώσσα, της επέτρεψε μια εμβριθιακή και νοηματικά φορτισμένη εκφορά του λόγου, που πρόσθεσε στην εσωτερική δραματική ένταση του ρόλου της.
Ο αγαπημένος Αμερικανός τενόρος Charles Castronovo —με σικελική καταγωγή από την πατρική πλευρά και ρίζες από τον Ισημερινό από τη μητρική— έχοντας ήδη διαγράψει μια αξιοσημείωτη τροχιά σε κορυφαίες λυρικές σκηνές του κόσμου, πραγματοποίησε το ντεμπούτο του στην Εθνική Λυρική Σκηνή επωμιζόμενος τον ρόλο του Don José. Η μεγάλη σε έκταση και ισχύ φωνή του, με ελάχιστα δείγματα φθοράς στον χρόνο, εντυπωσίασε από την απαρχή της παράστασης· ο ίδιος επέδειξε άνεση σε όλη τη φωνητική έκταση και δραματικό σθένος. Με νόημα υπογράμμισε τη σταδιακή ψυχική αποσύνθεση και κατάρρευση του ήρωα. Η συνύπαρξή του με την Arquez υπήρξε καρποφόρα και πλήρης δραματικής έντασης, η οποία εξελίχθηκε συναρπαστικά μέχρι τη μοιραία τελική αναμέτρηση. Για ακόμη μία φορά, παρουσίασε ιδιαίτερο ενδιαφέρον ο μεθοδευμένος τρόπος με τον οποίον η Carmen της Arquez τον οδήγησε στην απόγνωση και του “όπλισε” το χέρι. Ο ήρωας που οικοδόμησε ο Castronovo παρέμεινε συμπαθής μέχρι το τέλος, προκαλώντας στο κοινό ανόθευτη συμπόνια.
Ο Escamillo του βαρύτονου Διονύση Σούρμπη, όπως και η Micaëla της υψιφώνου Βασιλικής Καραγιάννη, ερμηνεύτηκαν με την απαιτούμενη φροντίδα τόσο στο μουσικό όσο και στο υποκριτικό σκέλος. Ο πρώτος απέδωσε με εμφατική θεατρικότητα τις άριές του, ενώ η δεύτερη υπογράμμισε με ευαισθησία και μουσικότητα τις έξοχες λυρικές φράσεις που εμπνεύσθηκε ο Bizet για την ηρωίδα, η οποία αναμένει ματαίως την επιστροφή του Don José στην πρότερη συναισθηματική τους κατάσταση — η οποία, βεβαίως, μετεβλήθη βίαια εξαιτίας της ανυπότακτης Carmen.
Τους υπόλοιπους ρόλους απέδωσαν με τέχνη και αξιοσημείωτο σφρίγος οι Γιώργος Ιατρού (Moralès), Χρύσα Μαλιαμάνη (Frasquita), Χρυσάνθη Σπιτάδη (Mercédès), Χάρης Ανδριανός (El Dancaïro), Γιάννης Σελατσηνιώτης (Zuriga) και Γιάννης Καλύβας (El Remendado). Ας μας επιτραπεί, ωστόσο, να διακρίνουμε τον Ανδριανό για το ιδιαίτερο μπρίο του και την υποδειγματική εκφορά της γαλλικής γλώσσας.
Τα χορωδιακά σύνολα της ΕΛΣ —τόσο η Χορωδία ενηλίκων (υπό τη διδασκαλία του Αγαθάγγελου Γεωργακάτου) όσο και η Παιδική Χορωδία (υπό τη διεύθυνση της Κωνσταντίνας Πιτσιάκου)— απέδωσαν τα μέρη τους με ικανοποιητική μουσική αρτιότητα. Σε ορισμένες στιγμές, ωστόσο, θα προσδοκούσαμε μια μεγαλύτερη ηχητική πυκνότητα από το χορωδιακό σώμα των ενηλίκων. Εντούτοις, ιδιαίτερης μνείας χρήζει η Παιδική Χορωδία, η οποία εντυπωσίασε με την ερμηνευτική της φρεσκάδα, την καθαρότητα της γαλλικής της προφοράς και την τονική ακρίβειά της.
Ο επιμελώς προετοιμασμένος αρχιμουσικός Κωνσταντίνος Τερζάκης αντιμετώπισε με σοβαρότητα την απαιτητική παρτιτούρα, προσφέροντας στιγμές εκρηκτικού πάθους και παρέχοντας ασφαλή στήριξη στους μονωδούς, τις χορωδίες και την ορχήστρα. Μολονότι φώτισε με στοχασμό αρκετές από τις πολυσχιδείς δραματικές ποιότητες του έργου, η ερμηνεία θα κέρδιζε ακόμη περισσότερο αν συνοδευόταν από τη μεγαλύτερη ηχοχρωματική ποικιλία που αποζητά η μουσική του Bizet.
Συνοψίζοντας, η εν λόγω παραγωγή ανταποκρίθηκε πολύ καλά στις προσδοκίες του απαιτητικού εγχειρήματος που ανέλαβε να υλοποιήσει η ΕΛΣ. Το αποτέλεσμα διέθετε ιστορικά τεκμηριωμένο βάρος, υψηλή αισθητική και αναμφισβήτητο ενδιαφέρον, ενώ παράλληλα διακρίθηκε για τις φωνητικές επιδόσεις, τη μουσική συνοχή και τον υποκριτικό δυναμισμό του.
