Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς σύγχρονο αρχιμουσικό που να γνωρίζει σε βαθύτερο επίπεδο το έργο του Johann Sebastian Bach από τον Sir John Eliot Gardiner. Ο γράφων συγκαταλέγεται σε εκείνους των οποίων το γούστο και το προσωπικό αισθητήριο σχετικά με την ερμηνεία της φωνητικής μουσικής του συνθέτη από νωρίς στη ζωή του διαμορφώθηκαν σε μεγάλο βαθμό μέσα από τις δικές του ηχογραφημένες ερμηνείες. Πράγματι, ένα από τα σημαντικότερα δισκογραφικά εγχειρήματα υπήρξε η ηχογράφηση του πλήρους κύκλου των θρησκευτικών καντατών του συνθέτη, την οποία ο αρχιμουσικός πραγματοποίησε επικεφαλής των English Baroque Soloists και της Monteverdi Choir —σχημάτων που ο ίδιος ίδρυσε και διηύθυνε επί δεκαετίες. Πλέον, ηγείται του νέου οργανισμού Springhead Constellation, στον οποίο υπάγονται τα σύνολα The Constellation Choir και The Constellation Orchestra, τα οποία, όπως και τα προηγούμενα, ακολουθούν τις αρχές της ιστορικά τεκμηριωμένης ερμηνευτικής πρακτικής. Σημειώνουμε ότι ο Gardiner υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει τα παλαιότερα σύνολά του ύστερα από ένα σοβαρό περιστατικό ανάρμοστης συμπεριφοράς που σημειώθηκε τον Αύγουστο του 2023, όταν χειροδίκησε εναντίον ενός βαθύφωνου· στη συνέχεια απολογήθηκε δημοσίως και απείχε από κάθε μουσική δραστηριότητα για περίπου έναν χρόνο.

Αρκετά από τα μέλη των προγενέστερων σχημάτων του τον ακολούθησαν στα νέα που δημιούργησε το 2024. Βεβαίως, κανείς δεν αποδέχεται απρεπείς συμπεριφορές —τις οποίες καταδικάζει από όπου κι αν προέρχονται, ακόμη και από μεγάλες προσωπικότητες— εντούτοις, θα ήταν κρίμα για τη μουσική σκηνή να στερηθεί το σπάνιο ταλέντο και τις γνώσεις του. Εξάλλου, η θερμή υποδοχή που του επιφυλάσσει πάντα το κοινό αποδεικνύει ότι η διεθνής μουσική κοινότητα συμφωνεί και επικροτεί την επιστροφή του.

Η πρόσφατη περιοδεία των συνόλων, υπό τον Sir John, εγκαινιάστηκε στην Αθήνα, συνεχίστηκε στις Βερσαλλίες, στη Βουδαπέστη, στη Βιέννη και στη Χαϊδελβέργη και ολοκληρώθηκε στο Ούντινε, αποτελώντας αναμφισβήτητη επιτυχία.

Στις 3 Απριλίου, στην Αίθουσα «Χρήστος Λαμπράκης» του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (ΜΜΑ), παρακολουθήσαμε τη συναυλία των συνόλων με έργα του Bach εμπνευσμένα από το Πάσχα. Ειδικότερα, στο πρώτο μέρος ακούστηκαν οι καντάτες Der Himmel lacht! Die Erde jubiliert, BWV 31 (που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στη Βαϊμάρη στις 21 Απριλίου 1715) και Bleib bei uns, denn es will Abend werden, BWV 6 (που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στη Λειψία στις 2 Απριλίου 1725), ενώ στο δεύτερο μέρος ακούστηκε το Πασχαλινό Ορατόριο (Oster-Oratorium), BWV 249, το οποίο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στη Λειψία την 1η Απριλίου 1725.

Ο Gardiner έσκυψε με περίσσεια προσοχή, αγάπη και σεβασμό πάνω από τις παρτιτούρες. Με βαθιά γνώση, έμφαση στα ρυθμικά σχήματα  (πολλά από τα οποία παραπέμπουν σε χορούς) και τεχνική αρτιότητα, ανέδειξε τον εορταστικό χαρακτήρα των αριστουργημάτων,  προτρέποντας τα έξοχα σύνολά του και τους σολίστ -μέλη της χορωδίας- να τονίσουν τις λέξεις του κειμένου και να φωτίσουν τα δραματικά στοιχεία, προσφέροντας συναισθηματικά και μουσικά λαμπρές αναγνώσεις. Ειδικότερα, τα σολιστικά φωνητικά μέρη επωμίσθηκαν οι άψογα μελετημένοι και υφολογικά εύστοχοι Hilary Cronin (υψίφωνος), Eline Welle (άλτο), Jonathan Hanley (τενόρος, συγκινητικός στην άρια Jesu, lass uns auf dich sehen, από την Καντάτα BWV 6) και Jack Comerford (βαθύφωνος). Η ορχήστρα απέδωσε με εκφραστική θέρμη, αμείωτο ενθουσιασμό, ενέργεια και ηχητική διαφάνεια.

Λίγες μέρες νωρίτερα, στις 24 Μαρτίου, στην αίθουσα εκδηλώσεων του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός», ακούσαμε ρεσιτάλ της διακεκριμένης πιανίστας και παιδαγωγού Μαρίας Ευστρατιάδη. Είχαμε καιρό να την ακούσουμε «ζωντανά» σε αθηναϊκή της εμφάνιση και ομολογούμε ότι με ιδιαίτερη χαρά μπορέσαμε να την εκτιμήσουμε σε ένα μουσικά απαιτητικό πρόγραμμα με έργα Wolfgang Amadeus Mozart, Σονάτες αρ. 5, KV 283 και αρ. 13, KV 333, που ακούστηκαν στο πρώτο μέρος, και Frédéric Chopin, Πρελούδια Op. 28, που ακούστηκαν στο δεύτερο. Ο συνδυασμός των δύο κορυφαίων μουσουργών κάθε άλλο παρά τυχαίος θα μπορούσε ποτέ να θεωρηθεί, αφού είναι γνωστό το πόσο λάτρευε ο δεύτερος τον πρώτο, εμπνεόμενος και διδασκόμενος από τις δημιουργίες του.

Ειδικότερα, η Ευστρατιάδη προσέγγισε τα έργα του Mozart συνδυάζοντας ωριμότητα σκέψης, δακτυλική ευχέρεια, ηχητική θέρμη και αξιοσημείωτη αμεσότητα. Το παίξιμό της κρίθηκε σε κάθε μουσική φράση ουσιαστικό και ερμηνευτικά εύστοχο —στοιχεία που είχαμε θαυμάσει και κατά την ηχογράφηση του πλήρους κύκλου των μοτσάρτιων σονατών, την οποία είχε πραγματοποιήσει πριν από αρκετά χρόνια (περί το 2009, αν δεν μας απατά η μνήμη μας) σε συνεργασία με τη Μουσική Εταιρεία Αθηνών και τον αξέχαστο συνθέτη, αρχιμουσικό και θεωρητικό Γιάννη Ιωαννίδη. Όσον αφορά τις όντως αξιομνημόνευτες πρόσφατες αναγνώσεις, μόνο σημείο προβληματισμού υπήρξε η παράλειψη των επαναλήψεων που προβλέπει η παρτιτούρα, τις οποίες, αν θυμόμαστε ορθά, δεν είχε υιοθετήσει ούτε στις ηχογραφήσεις· η τήρησή τους, πέρα από το ότι υποστηρίζει τη δομή, τη συμμετρία και τις αναλογίες των έργων, θα μας επέτρεπε να απολαύσουμε για λίγο περισσότερο χρόνο τις καίριες μοτσάρτιες αναζητήσεις της καλλιτέχνιδος.

Οι θαυμαστές ποιότητες του παιξίματός της διακρίθηκαν και κατά τις σοπενικές αναγνώσεις των Πρελουδίων, όπου η αίσθηση της εκτενούς αφηγηματικής πορείας και των αντιθέσεων ανάμεσα στα είκοσι τέσσερα έργα που συναποτελούν τον κύκλο, ξεδιπλώθηκε σε μια ενιαία αφήγηση με ισχυρή εσωτερική πνοή.

Εκτός προγράμματος, μας χάρισε με brio, στυλ και έκφραση το Βαλς Op. 64, αρ. 2 του Chopin και, στη συνέχεια, το τραγούδι The Man I Love του George Gershwin (το οποίο ακούστηκε για πρώτη φορά στο μιούζικαλ Lady, Be Good του 1924 και ξαναχρησιμοποιήθηκε στο Strike Up the Band το 1927), στην πιανιστική μεταγραφή του ίδιου του μουσουργού.

Τέλος, στην Αίθουσα Δημήτρης Μητρόπουλος του ΜΜΑ, στις 23 Απριλίου, παρακολουθήσαμε τη συναυλία του διάσημου Juilliard String Quartet, το οποίο από την ίδρυσή του το 1946 προσφέρει σταθερά υψηλές ερμηνείες, τόσο κατά τη διάρκεια συναυλιών ανά τον κόσμο όσο και μέσω ηχογραφήσεων. Η εξαιρετική Ελληνίδα βιολονίστα Αρετή Ζούλα (Areta Zhulla), άλλοτε μαθήτρια του Itzhak Perlman στη Σχολή Juilliard (Juilliard School) και σήμερα συνεργάτιδά του, κρατά επιτυχώς τη θέση του πρώτου βιολιού του συνόλου από τον Σεπτέμβριο του 2018. Τις υπόλοιπες θέσεις του σχήματος καλύπτουν οι Leonard Fu, β΄ βιολί, Molly Carr, βιόλα, και Astrid Schween, βιολοντσέλο.

Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον πρόγραμμα άνοιξε με το Κουαρτέτο αρ. 1 του Νίκου Σκαλκώτα, έργο ολοκληρωμένο το 1928 στο Βερολίνο κατά την περίοδο των σπουδών του κοντά στον Arnold Schoenberg. Τα μέλη του Juilliard, με τεχνική σιγουριά και μεγάλο, άψογα δουλεμένο ήχο, πέτυχαν να φέρουν στην επιφάνεια την εσωτερική ένταση και γεμάτη ανησυχία κίνηση των γρήγορων μερών (πρώτο μέρος, Allegro giusto, και τρίτο μέρος, Allegro, ben ritmato, vivace), όπως και να αναδείξουν τις μεταμορφώσεις του θέματος κατά το δεύτερο μέρος, Andante con variazioni. Η ρυθμική και δομική επινοητικότητα του τότε νεαρού Σκαλκώτα διερευνήθηκε επαρκώς.

Στη συνέχεια έπαιξαν με προσοχή και ατμοσφαιρική διάθεση ένα – θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε – δίπτυχο: το Πρελούδιο αρ. 7, BWV 852, του Bach, σε μεταγραφή για κουαρτέτο εγχόρδων της Michelle Ross (γ. 1987) -σύγχρονης Αμερικανίδας συνθέτριας, βιολονίστας και προστατευόμενης του Perlman– και το Birds on the Moon της ιδίας. Σημειώνεται ότι η συνθέτις επιθυμεί να παίζονται συνδυαστικά τα παραπάνω έργα. Το τελευταίο, γραμμένο μόλις το 2024, κατόπιν παραγγελίας του Chamber Music in Napa Valley, είναι αφιερωμένο στη μνήμη του βιολίστα Roger Tapping, ο οποίος είχε διατελέσει μέλος του Juilliard String Quartet για περίπου εννέα χρόνια, από το 2013 έως τον θάνατό του, το 2022. Η ονειρική ατμόσφαιρα και οι ποικίλες μιμήσεις ήχων της φύσης, που εμπεριέχονται στη δεύτερη παρτιτούρα, αναδείχθηκαν με προθυμία και σαφήνεια από τα μέλη του συνόλου.

Επιθυμία, επίσης, της Ross ήταν το προαναφερθέν έργο της να ακολουθηθεί από το Κουαρτέτο εγχόρδων αρ. 15, Op. 132, του Ludwig van Beethoven, όπως και έγινε κατά τη συναυλία που ακούσαμε. Έτσι δημιουργήθηκε μία ισχυρή γέφυρα ανάμεσα στην πρόσφατη προσωπική απώλεια και τη διαρκή οικουμενική ευγνωμοσύνη του Beethoven.

Οι νέοι μουσικοί που πλαισιώνουν το σύνολο απέδωσαν το μνημειώδες αυτό έργο με την απαιτούμενη σοβαρότητα, ιδιαίτερη ορμή και δραματική πυκνότητα, αξιοποιώντας το ταλέντο τους και την πηγαία τους ενέργεια. Το τρίτο μέρος, Heiliger Dankgesang eines Genesenen an die Gottheit, in der Lydischen Tonart[1] (Molto adagio-Andante), προσεγγίστηκε με το ανάλογο συναίσθημα και την πρέπουσα συγκίνηση (ο συνθέτης έγραψε το θεϊκής έμπνευσης αυτό μέρος έχοντας ξεπεράσει μία επικίνδυνη γαστρεντερική νόσο).

Εντούτοις, σε κάποιες σελίδες της παρτιτούρας η ερμηνευτική εμβάθυνση παρέμεινε κάπως συγκρατημένη, δίχως πάντα να αναδεικνύεται ο εγγενής μεταφυσικός στοχασμός ή η βιωματική ρητορική που απαιτούσε το έργο (λ.χ. στο δεύτερο μέρος, Allegro ma non tanto, ή στο πέμπτο, Allegro appassionato).

Εκτός προγράμματος, πάντα εντός του μπετοβενικού σύμπαντος, το Juilliard String Quartet πρότεινε μία ζωηρή και ακτινοβόλα εκτέλεση του δευτέρου μέρους, Presto, από το Κουαρτέτο αρ. 13, Op. 130.

[1] Ιερή ευχαριστήρια ωδή ενός θεραπευμένου προς τη θεότητα, σε Λύδιο τρόπο.