Το Σάββατο 3 Μαΐου 2025 η Φιλαρμόνια Ορχήστρα Αθηνών τίμησε την επέτειο των 80 ετών από την επίσημη λήξη του Β΄ παγκοσμίου Πολέμου (9 Μαΐου 1945). Επρόκειτο για μία από τις λίγες σχετικές εκδηλώσεις έντεχνης μουσικής που πραγματοποιήθηκαν. Η συναυλία προφανέστατα αντιστοιχίζεται με εκείνη που πραγματοποιήθηκε στις 13 Μαΐου 1945 για τον εορτασμό της νίκης των Συμμαχικών δυνάμεων έναντι των δυνάμεων του Άξονα, από την ορχήστρα και τη χορωδία της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο Δημοτικό Θέατρο Αθηνών.

Το αντίστοιχο πρόγραμμα της συναυλίας της ΦΟΑ περιλάμβανε ευστόχως έναν συνδυασμό έργων ελλήνων και ευρωπαίων συνθετών κοινής χρονικής περιόδου (1943-1945 κυρίως) με υφολογικό χαρακτηριστικό την υστερορομαντική περιγραφικότητα. Η εστίαση σε έργα που συντέθηκαν την περίοδο της κρίσιμης καμπής του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, η οποία οδήγησε αργότερα στη λήξη του καθιστά εύγλωττους τους οιουσδήποτε συσχετισμούς. Η δε μορφή του συμφωνικού ποιήματος χαρακτηρίζει τα δύο πρώτα έργα του προγράμματος.

Ο Αργίτης συνθέτης Θεόδωρος Καρυωτάκης δημιουργεί ένα Επικό τραγούδι (1944), μια συμφωνική εικόνα με βάση το πρόγραμμα (αλλιώς ένα σύντομο συμφωνικό ποίημα), εμπνευσμένη από τον επικό αγώνα του ελληνικού λαού για την ελευθερία. Το  αβρό και δυναμικό θέμα που χρησιμοποιεί, παρά τη σύντομη επεξεργασία του, περιγράφει ιδιαίτερα εύγλωττα το ζοφερό σκηνικό της περιόδου, μεταφέροντας συναισθήματα τραγικότητας, αγωνιστικότητας, αλλά και τελικού θριάμβου. Το δεύτερο έργο του προγράμματος, το Μνημείο για το Λίντιτσε, συμφωνικό ποίημα Η. 296 (1943) του Bohuslav Jan Martinů εκκινεί από τη σφαγή του Λίντιτσε (1942), μια περίπτωση γνώριμη θα λέγαμε και στην ελληνική ιστορία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το θρηνητικό επιτύμβιο έργο για μεγάλη ορχήστρα αφιερωμένο στα αθώα θύματα του Λίντιτσε παρουσιάζει σημαντικά κοινά στοιχεία με το έργο του Καρυωτάκη: εικόνες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και συναισθήματα περιγράφονται μέσα από μία σαφέστατη υστερορομαντική γλώσσα συνδυάζοντας την ευαισθησία με τη στιβαρότητα. Από την άλλη πλευρά, το έργο του Μανώλη Καλομοίρη, Πέντε τραγούδια από το τέταρτο βιβλίο της «Πολιτείας και μοναξιάς» του Κωστή Παλαμά, για φωνή και ορχήστρα (1944) αφουγκράζεται ευρύτερα κοινωνικά θέματα και όχι δραματικά πολεμικά βιώματα. Ο κομβικός ρόλος άλλωστε του Καλομοίρη σε ιδρύματα και φορείς (Εθνικό Ωδείο, Εθνική Λυρική Σκηνή) και κατά την περίοδο της Κατοχής απαιτούσε τη διατήρηση κρίσιμων ισορροπιών μέσα σε μια ταραγμένη κοινωνία. Το έργο του βρίθει περιγραφικότητας εικόνων και συναισθημάτων, περικλείοντας συχνά τραγικότητα και ζόφο, όπως τα προηγούμενα έργα της περιόδου. Αντλεί δε από τη συλλογική κουλτούρα, με βάση πάντοτε το περιεχόμενο του ποιητικού κειμένου, επιτυγχάνοντας μεγάλη εκφραστικότητα. Εδώ δεν αξιοποιείται η μορφή του συμφωνικού ποιήματος, αλλά αντίθετα η μορφή της «καντάτας». Η λεπτοδουλεμένη ενορχήστρωση του Καλομοίρη λάμπει από την αρχή έως το τέλος των ορχηστρικών αυτών τραγουδιών, ομού με την αψεγάδιαστη δομή και την απέριττη επεξεργασία του ποιητικού κειμένου. Όπως σημειώνει και ο Βύρων Φιδετζής στο πρόγραμμα της συναυλίας, πρόκειται για παραδειγματικές περιπτώσεις μελοποίησης του ελληνικού ποιητικού λόγου.

Στο δεύτερο μέρος της συναυλίας είχαμε την έκπληξη να παρακολουθήσουμε τη Συμφωνία δωματίου του Κώστα Νικήτα, μία συμφωνική επανεπεξεργασία πάνω στο Κουαρτέτο εγχόρδων αρ. 8 σε ντο ελάσσονα του Dmitri Shostakovich. ΄Oσο ευρηματικό και χαρακτηριστικό είναι το Κουαρτέτο του Shostakovich, άλλο τόσο εντυπωσιακή ήταν και η Συμφωνία του Νικήτα αποδεικνύοντας την υψηλή τεχνική κατάρτισή του, τη μουσικότητα και την οξυδερκή προσέγγιση του πρωτογενούς υλικού. Ένα έργο το οποίο πραγματικά θα έπρεπε να ενταχθεί στο ορχηστρικό ρεπερτόριο. Το τελευταίο έργο της συναυλίας ήταν οι Παραλλαγές και φούγκα πάνω σε ένα θέμα του Henry Purcell, έργο γνωστό ως «Οδηγός ορχήστρας για νέους» του Benjamin Britten (1945), το οποίο ερμηνεύτηκε εξαιρετικά από την ορχήστρα, παρά τις αυξημένες απαιτήσεις που παρουσιάζει για το σύνολο των αλλεπάλληλα εκτεθειμένων ομάδων οργάνων. Ο Βύρωνας Φιδετζής οδήγησε με σιγουριά τη ΦΟΑ σε ένα λαμπρό αποτέλεσμα. Εύσημα ανήκουν επίσης και στην κυρία Παπαθανασίου για την πολύ εύστοχη φωνητική τοποθέτηση στην απόδοση των Πέντε τραγουδιών του Μανώλη Καλομοίρη. Η δε μουσικολογική συμβολή του Καθηγητή Νίκου Μαλιάρα και του αρχιμουσικού στην επιλογή των έργων και τη σύνταξη του έντυπου προγράμματος ήταν επίσης καθοριστικές για την επιτυχία αυτής της αφιερωματικής συναυλίας. Πολλοστή απόδειξη περί της σημασίας της επιστημονικής επιμέλειας των συναυλιών από μουσικολόγους, μία πρακτική που δόκιμο είναι να εφαρμοστεί σταδιακώς ευρύτερα.