Ο ΦΙΑΚΑΣ

του Δημοσθένη Κ. Μισιτζή

Σκηνοθεσία: Πάνος Σκουρολιάκος,

Από Μηχανής Θέατρο.

Το θεατρικό έργο Ο Φιάκας του Δημοσθένη Μισιτζή παρουσιάστηκε πρώτη φορά τα έτη 1870 και 1871 από ερασιτεχνικούς θιάσους στην Κωνσταντινούπολη, με τον προσωρινό τίτλο Ο Απατεών. Αργότερα παρουσιάστηκε και στα τουρκικά, ενώ γνώρισε ευρεία απήχηση με παραστάσεις από πολλούς θιάσους έως το 1880. Εκδόθηκε πρώτη φορά το 1872 στο περιοδικό Ευριδίκη και ακολούθησαν πολλές επανεκδόσεις τόσο στην Κωνσταντινούπολη όσο και στην Αθήνα μέχρι το 1926.

Ο συγγραφέας του Φιάκα, Δημοσθένης Μισιτζής γεννημένος λίγο πριν το 1830 στη Σάμο ήταν μορφωμένος και δραστήριος δημιουργός που έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του στην Κωνσταντινούπολη. Εκτός από το θέατρο ασχολήθηκε και με τη δημοσιογραφία, ενώ πέραν του δημοφιλούς Φιάκα ο Μισιτζής έγραψε το 1881 την μονόπρακτη κωμωδία Ο δουξ της βλακείας, την ιστορική τραγωδία Ο Βελισάριος, ή Κακία και η Αρετή,  ορισμένα ποιήματα και νουβέλες.

Φιάκας! Η λέξη εμπεριέχει τόσο την έννοια του φιάσκου όσο και του φτιαχτού, εκείνου που παριστάνει κάτι άλλο από αυτό που είναι. Το έργο συνιστά μια ηθογραφική κωμωδία που σατιρίζει έναν ολόκληρο τρόπο ζωής, ο οποίος βασίστηκε σε αμετροεπείς ψευδαισθήσεις και προσωπεία που καταργούσαν την όποια αληθινή ταυτότητα. Η διαχρονικότητα του Φιάκα είναι δεδομένη, καθώς ο άνθρωπος δεν έπαψε ποτέ να ονειρεύεται ένα άλλο είναι, το οποίο προσπαθεί από την αρχή του χρόνου να υποστηρίξει, νιώθοντας αιδώ για τη δική του αλήθεια.

Ως εκ τούτου, ο Φιάκας φορά τη μάσκα του νεόπλουτου Γερμανού βαρόνου για να σαγηνεύσει την καρδιά της πλούσιας αγαπημένης, η οποία, με τη σειρά της, ξιπάζεται από την κάλπικη ευγένεια και το όραμα της δόξας κι αφήνεται στην πλάνη· ο Μισιτζής εμπαίζει και σατιρίζει μια ολόκληρη τάση της εποχής του, προβάλλοντας με απαράμιλλη σατυρική διάθεση την ξενομανία και την κοινωνική υποκρισία.

Το κείμενο του Φιάκα φέρει εντός του εγγενή χαρακτηριστικά τόσο της λαϊκής θεατρικής παράδοσης όσο και του -ενίοτε ξιπασμένου- σαλονιού του αστικού περιβάλλοντος· παράλληλα η περίοδος αυτή της νεοελληνικής θεατρικής ιστορίας είναι εξαίρετα ενδιαφέρουσα, καθώς δέχεται επιρροές από τη γαλλική κωμωδία του Molière, την ιταλική commedia del’ arte αλλά και την ελληνική παράδοση.

Ο Φιάκας συνιστά τέκνο της εποχής του, η οποία μιλάει για την εποχή που το ελληνικό θέατρο επιθυμεί να διαμορφώσει τη δική του ταυτότητα. Η δημοφιλία του ενδεχομένως να ερείδεται σε ένα διαυγές αντιδυτικό αποτύπωμα, όπου η πρόσληψη της έτερης ταυτότητας περνά μέσω στρεβλής μίμησης δυτικών προτύπων, εθίμων και νοοτροπίας που πιθηκίζει ο εύπορος ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης· ως εκ τούτου η νεοκλασική αυτή ηθογραφία του Μισιτζή συνιστά ένα έργο με στιβαρή δομή, γρήγορη δράση με γνωστά στερεότυπα, στηρίζεται στην εναλλαγή των ταυτοτήτων και την κοινωνική ανέλιξη μέσω της εξαπάτησης, ενώ διατηρεί και γνωστοποιεί τον γλωσσικό πλούτο των αστών του 19^ου αιώνα αλλά και τη γλωσσική πολυμορφία που τοποθετεί την καθαρεύουσα δίπλα από το ιδίωμα και τη δημοτική.

Η σκηνοθεσία του κ. Πάνου Σκουρολιάκου ιχνηλατεί αριστοτεχνικά το σύμπαν του Φιάκα, προτείνοντας γρήγορους ρυθμούς, εύστοχες σκηνοθετικές επισημάνσεις οδηγώντας το κοινό σε μια πρωτόγνωρη μέθεξη σε μια παράσταση δυόμιση ωρών -γεγονός πολύ δύσκολο κι -ενίοτε- επικίνδυνο· η σκηνοθεσία αξιοποιεί με σθένος και απαράμιλλη δεξιοτεχνία κάθε θεατρική σύμβαση, όπως απροσδόκητες εισόδους κι εξόδους των ηθοποιών, συντονισμένες εναλλαγές πρόζας και μουσικοχορευτικών μερών, ισορροπημένες μεταπτώσεις μεταξύ κωμικού και σάτιρας, εύστοχες ατάκες που προκαλούν αβίαστο γέλιο, «εσωτερική συνομιλία» μεταξύ όλων των ρόλων, παρουσία των ηθοποιών σε όλο το εύρος της σκηνής, δημιουργία προσμονής των εξελίξεων.

Ο κ. Σκουρολιάκος ενορχηστρώνει με ευφάνταστη ακρίβεια κάθε κίνηση, η οποία είναι μελετημένη, με τη, μεταξύ άλλων, θαυμάσια πρόταση του θεάτρου σκιών· έτσι αφ΄ενός έχουμε την καινοτομία συνομιλίας των ηθοποιών με τον δικό τους χαρακτήρα σκιών αλλά και την προετοιμασία της εκάστοτε σκηνής πίσω από τον μπερντέ, όπου σε ένα άλλο επίπεδο, εκτός των σκηνών της δράσης, φωτίζονται και οι ζοφερές σκέψεις και οι στρεβλοί λογισμοί των χαρακτήρων.

Ο κ. Γ. Γαλίτης ενσαρκώνει τον Φιάκα δημιουργώντας ένα πρότυπο που δύσκολα μπορεί κανείς στο μέλλον να το υπερβεί· κινείται με εξαιρετική υποκριτική κι επαγγελματική ευφυΐα μεταξύ των δύο χαρακτήρων, μεταξύ των δύο γλωσσικών μορφών, άριστα μελετημένος σε τεχνικό επίπεδο, χωρίς κανένα γλωσσικό ολίσθημα, έτοιμος πάντοτε χρονικά να δράσει. Γεμάτος εκρηκτική ενέργεια, απόλυτο συντονισμό με τους ρυθμούς του έργου και με μια σαγηνευτική δόση υπερβολής, ο κ. Γαλίτης γίνεται ο κ. Πλουτίδης αλλά και ο Ερρίκος δε Μαστερχάουζεν του Βερολίνου με καταπληκτική αυτοπεποίθηση θράσος και ειρωνεία, απαραίτητο στοιχείο στο συγκεκριμένο είδος.

Έτσι, ο θεατής βιώνει τις συνεχείς μεταμορφώσεις του ήρωα, οι οποίες εμπλουτίζονται από τις τονικές αποχρώσεις  της φωνής που ταυτίζονται κάθε φορά με τον ήρωα που ενσαρκώνει. Επιπλέον, ο κ. Γαλίτης, με την εμπειρία που τον διέπει, εμπλουτίζει τον Φιάκα με το προσωπικό του ύφος, ένα κράμα επικοινωνιακής γνησιότητας, σκηνικής σοφίας και σατιρικής μαεστρίας.

Ο κ. Δ. Μυλωνάς, ως ο «Γιάννης ο υπηρέτης του Φιάκα», υποδέχεται το κοινό λίγο πριν την έναρξη της παράστασης και με την εξαιρετική ενέργεια που τον χαρακτηρίζει προσδίδει ψυχή κι αβίαστο κωμικό αυθορμητισμό. Ο κ. Μυλωνάς, συνομιλώντας άμεσα και σε κάθε σκηνή με τον αφέντη του, χαρίζει σε έναν «δευτερεύοντα» ρόλο μια διαυγή αλήθεια με μια αυθεντική και ανθρώπινη λαϊκότητα.  Η σωματικότητα με την οποία αντιμετωπίζει τον ρόλο αλλά και οι συνειρμοί από την commedia dell’ arte συνθέτουν έναν χαρακτήρα απίστευτα οικείο και γνωστό, ό,τι χρειάζεται μια καλοκουρδισμένη κωμωδία.

Οι γυναικείες παρουσίες της παράστασης, η κ. Άννα Ελεφάντη και η κ. Ιλ.Λαμπρίδου κοσμούν με χάρη το χαοτικό σύμπαν του Φιάκα και διαμορφώνουν με την αυθεντικότητα των ερμηνειών τους τις εξελίξεις· η συμβολή τους και η συνομιλία μεταξύ τους προσθέτουν ισορροπία, χρώμα, ρυθμό και γοητεία σε μια ευφυώς ζωντανή παράσταση.

Οι επί σκηνής μουσικοί κ. Φ. Τσορανίδης και Γλ. Σμαριανάκης συνιστούν ένα ξεχωριστό κεφάλαιο και αναπόσπαστο τμήμα της επιτυχίας της παράστασης· σχολιάζοντας με τα παραδοσιακά τους όργανα τις συναισθηματικές εκφάνσεις λειτουργούν ως αφηγητές και σχολιαστές, ενισχύοντας τη θεατρική δράση και την επαφή μεταξύ πλατείας και σκηνής -ευρηματική κι αξέχαστη επιλογή εν ώρα αγωνίας η απόδοση του In the Hall of the Mountain  από το Peer Gynt του Νορβηγού Edward Grieg σε παραδοσιακά όργανα!

Τέλος, τα κοστούμια και τα λιτά σκηνικά του κ. Γ. Λιντζέρη αλλά και οι φωτισμοί του κ. Βλ. Θεοδωρίδη προσθέτουν θεατρικότητα χωρίς περιττές υπερβολές. Τα κοστούμια είναι ευφάνταστα και καλοδουλεμένα, αποτυπώνουν με χιούμορ τους χαρακτήρες και οι φωτισμοί τονίζουν τις σκηνικές μεταβάσεις και τις ανατροπές προσδίδοντας ένα άρτιο παραστατικό αποτέλεσμα.

Λία Τσεκούρα

Πεντέλη, 27.05.2025