Ο Ιταλός μουσουργός και καθηγητής τραγουδιού Nicola Porpora (1686-1768) ανήκει στους κυριότερους εκπροσώπους της λεγόμενης εποχής μπαρόκ της μουσικής ιστορίας. Υπήρξε σύγχρονος των Antonio Vivaldi (1678-1741), Jean-Philippe Rameau (1683-1764), George Frideric Handel (1685-1759) και Johann Sebastian Bach (1685-1750), για να αναφέρουμε μόνο μερικά από τα ονόματα ομότεχνών του που λάμπρυναν την περίοδο. Καίτοι σήμερα είναι σαφώς λιγότερο γνωστός στο ευρύ κοινό από τους προαναφερθέντες, ωστόσο δοξάσθηκε κατά τη διάρκεια της μακράς ζωής του· έζησε ογδόντα ένα χρόνια, δηλαδή περισσότερα χρόνια από οιονδήποτε άλλο μεγάλο συνθέτη της εποχής του, πεθαίνοντας στην ηλικία των 81 ετών. Οι θρυλικοί castrati Farinelli (Carlo Maria Michelangelo Nicola Broschi, 1705-1782) και Cafarelli (Gaetano Majorano, 1710-1783) διδάχθηκαν από εκείνον, ενώ στη σύνθεση μαθήτευσε κοντά του και εργάστηκε για εκείνον, από το 1752, ο τότε νεαρός Joseph Haydn (1732-1809).

Η φιλέρευνη όσο και δραστήρια μεσόφωνος Μαρίτα Παπαρίζου είχε την ιδέα να παρουσιαστεί για πρώτη φορά στην Ελλάδα η όπερα (ορθότερα, μουσικό δράμα, ιταλ. Dramma per musica), του Porpora με τίτλο Αριάδνη στη Νάξο (ιταλ. Arianna in Nasso).

Το έργο, σε libretto του Paolo Rolli (1687-1765) αφιερωμένο στην Κόμισα De Montijo, σύζυγο του Ισπανού Πρέσβη στο Λονδίνο, αποτελεί κομβικής σημασίας δημιουργία στην πορεία του συνθέτη, παρουσιασμένο για πρώτη φορά στο Lincoln’s Inn Fields Theatre του Λονδίνου, στις 29 Δεκεμβρίου 1733, με τη συμμετοχή του περίφημου castrato Senesino (Francesco Bernardi, 1686-1758) στον ρόλο του Θησέα.

O Porpora έμεινε τρία χρόνια στο Λονδίνο (1733-1736) ως μουσικός διευθυντής της τότε νεοσύστατης οπερατικής εταιρείας με την επωνυμία Opera of the Nobility, που, όπως μαρτυρά ο τίτλος, δημιουργήθηκε από ευγενείς. Για την εταιρεία συνέθεσε πέντε όπερες: Arianna in Nasso, Enea nel Lazio, Polifemo, Ifigenia in Aulide και Mitridate.

Η σχετική επιτυχία της Αριάδνης, του άνοιξε νέους δρόμους για τη σύνθεση των επόμενων έργων προοριζόμενων για το αγγλικό κοινό. Εντούτοις, οι μεγάλες οπερατικές επιτυχίες του Handel, δεν άφησαν πολλά περιθώρια δράσης για τον Ιταλό, που μετά την πάροδο της τριετίας εγκατέλειψε τη βρετανική πρωτεύουσα και επέστρεψε στην πατρίδα του.

Η Αριάδνη του Porpora αποτελεί δίχως άλλο ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον έργο με εκτενείς, υπέροχα καλογραμμένες δραματικές άριες, από τεχνικής άποψης  ιδιαιτέρως απαιτητικές, με πολλές κολορατούρες και διανθίσματα. Η μελωδική επινοητικότητα του συνθέτη αποτελεί επίσης ένα αξιοσημείωτο στοιχείο.

Κατά την πρόσφατη ερμηνεία, σε συναυλιακή μορφή, την οποία παρακολουθήσαμε επί της Πλατείας Δαβάκη στην Καλλιθέα, στις 8 Σεπτεμβρίου, τους ρόλους κράτησαν άξιοι τραγουδιστές, με προσοχή επιλεγμένοι.

Υπό τη σταθερή, μουσικά ακριβή και προσεγμένη, καθοδήγηση του Ιταλού αρχιμουσικού και συνθέτη Maurizio Colasanti, όλοι οι τραγουδιστές, όπως και η Συμφωνική Ορχήστρα του Δήμου Αθηναίων (η αφίσα -έντυπο πρόγραμμα δεν προσφέρθηκε- ανέφερε την ορχήστρα ως: Μουσικά Σύνολα του Δήμου Αθηναίων), έδωσαν τον καλύτερό τους εαυτό.

Ειδικότερα, η Μαρίτα Παπαρίζου, που επωμίσθηκε και την ευθύνη ολόκληρης της παραγωγής, ενσάρκωσε τον ρόλο του Θησέα (Teseo) με κύρος, επιστρατεύοντας την πλούσια εμπειρία της από την ερμηνεία έργων της εποχής μπαρόκ· με ιδιαίτερη προσοχή και υφολογική ευστοχία σχημάτισε τις φράσεις. Οφείλουμε να υπογραμμίσουμε τη στενή σχέση της Παπαρίζου με το εν λόγω έργο, ρόλο του οποίου είχε ερμηνεύσει πολλά χρόνια πριν, τον Οκτώβριο του 1999 στο Teatro Gustavo Modena της Γένοβας. Συγκεκριμένα, τότε είχε αναλάβει τον ρόλο του Onaro και στο πλαίσιο της παραγωγής, κυκλοφόρησε από την ιταλική δισκογραφική εταιρεία Bongiovanni ηχογράφηση, πραγματοποιημένη κατά τη διάρκεια παραστάσεων που είχαν δοθεί στο προαναφερθέν λυρικό θέατρο, στις 23 και 24 Οκτωβρίου 1999.

Τον ρόλο της Αριάδνης (Arianna) ερμήνευσε η υψίφωνος Χρύσα Μαλιαμάνη προσεγγίζοντας με μουσική ωριμότητα και στιλιστική ακρίβεια τις άριές της (λ.χ. Miseri sventurati, της δεύτερης πράξης, εδώ με την αξιέπαινη συμμετοχή του Γιάννη Τσελίκα στο υπέροχο εκτενές σόλο του όμποε).

Η Αμαζόνα και αντίζηλος της Αριάδνης, Αντιόπη (Antiope), που υποστήριξε η νέα μεσοφώνος Μάρθα Σωτηρίου, υπήρξε ξεχωριστή. Η καλλιτέχνις γοήτευσε με τη φρεσκάδα της φωνής της, μπόλιασε κάθε φράση με το σωστό αίσθημα, επέδειξε ευκολία στην ερμηνεία των διανθισμάτων και κάθε νότα της υπήρξε τονικά ακριβής.

Εξίσου άρτιες εντυπώσεις άφησαν οι Γεώργιος Ιατρού, βαρύτονος μελετημένος, με ζεστή και καλοδουλεμένη φωνή, στον ρόλο του Πυρίθοου (Piritòo), και Έλενα Μαραγκού, μεσόφωνος με εκλεπτυσμένα φωνητικά μέσα, στον ρόλο του Onaro.

Ο Γιώργος Αχλαδιώτης κατά τη διάρκεια της βραδιάς αφηγήθηκε με ενδιαφέρον και θεατρικό οίστρο την πλοκή του έργου δίνοντας την ευκαιρία στο κοινό να ακολουθήσει τα δρώμενα του libretto.

Την προετοιμασία της συναυλιακής παρουσίασης της όπερας ανέλαβε ο ακαταπόνητος μαέστρος και κιθαριστής Αλέξανδρος Παπαρίζος, ο οποίος επιπλέον κλήθηκε να εποπτεύσει το μουσικό υλικό, του οποίου η επεξεργασία-αποκατάσταση έγινε βάσει χειρογράφου που φυλάσσεται στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου (αγγλ. Library of Congress), στη Washington των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής,[1] το οποίο με τη σειρά του βασίστηκε σε χειρόγραφο αντιγραφέα που φυλάσσεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας (γερμ. Ӧsterreichische Nationalbibliothek), Βιέννη.[2] Σημειώνουμε ότι σώζονται ορισμένα χειρόγραφα, κυρίως μερών του έργου, αντιγραφέων της εποχής του συνθέτη ή μεταγενέστερων εποχών, που βρίσκονται σε δημόσιες ή ιδιωτικές βιβλιοθήκες του εξωτερικού. Το υλικό που είχε χρησιμοποιηθεί για το προαναφερθέν ανέβασμα της Γένοβας του 1999, φέρεται να έχει απολεσθεί. Ωστόσο, από το 2014 κυκλοφορεί κριτική έκδοση της παρτιτούρας, στο πλαίσιο της εν εξελίξει κριτικής έκδοσης απάντων των οπερατικών έργων του συνθέτη (28 τόμοι), σε επιμέλεια των Juan Bautista Otero, διευθυντή ορχήστρας, επιμελητή μουσικών κειμένων του 18^ου αιώνα και υπεύθυνου κριτικών εκδόσεων, και Isidro Olmo Castillo, συνθέτη.[3]

Ο Θησέας αποτελεί εμβληματική μυθική μορφή για την Καλλιθέα. Συνεπώς, κάθε άλλο παρά τυχαίο μπορεί να θεωρηθεί το γεγονός ότι η συναυλιακή παρουσίαση της όπερας του Porpora, στην οποία πρωταγωνιστεί ο ήρωας, έλαβε χώρα στην πλατεία Δαβάκη της Καλλιθέας και διοργανώθηκε από τον Δήμο Καλλιθέας και την Περιφέρεια Αττικής (εντάχθηκε στο  πλαίσιο της δράσης «Στην αγκαλιά της Αττικής – Πολιτισμός στις γειτονιές μας»).

Ναι, μολονότι ο χώρος της πλατείας υπήρξε αναμφισβήτητα θορυβώδης (επιβλήθηκε η ηχητική ενίσχυση), ωστόσο ήταν ευτύχημα το γεγονός ότι η εν λόγω σπάνια παρουσιαζόμενη όπερα βρήκε τον δρόμο της στη χώρα μας, βεβαίως, όπως προαναφέρθηκε, εν πολλοίς χάρη στις προσπάθειες της Παπαρίζου, και ότι δόθηκε η ευκαιρία σε ένα ευρύτερο κοινό να την απολαύσει από ξεχωριστούς ερμηνευτές.

Εν κατακλείδι, ευχής έργον θα ήταν κατά το προσεχές μέλλον, από τους ίδιους συντελεστές, να παρουσιαστεί εκ νέου το έργο, αυτή τη φορά στην πληρότητά του (κατά την πρόσφατη ερμηνεία, που ακούστηκε δίχως διάλειμμα και διήρκεσε περίπου δύο ώρες, αφαιρέθηκαν αρκετά μέρη λόγω της μεγάλης χρονικής διάρκειας της παρτιτούρας) και μάλιστα σκηνοθετημένο σε έναν κλειστό χώρο, ίσως της Καλλιθέας, είτε σε μία εκ των αθηναϊκών αιθουσών.

Υποσημειώσεις

[1] Χειρόγραφο αντίγραφο US-Wc, M1500.P82 A6. Όνομα αντιγραφέα: Waldemar Kupfer. Χρονολογία χειρογράφου: 18.12.1909. Αριθμός φύλλων: 183. Διαστάσεις: 28.5 x 37 εκ. Χρονολογία δεσίματος: 1909.

[2] Χειρόγραφο αντίγραφο A-Wn, Mus.Hs. 17954. Ημερομηνία χειρογράφου: MDCCXXXIV [1734]. Τόπος προέλευσης: Λονδίνο/Μεγ. Βρετανία.

[3] Porpora, Nicola. Arianna in Nasso. Biblioteca Porpora, Vol. IV. Edition by Juan Bautista Otero and Isidro Olmo Castillo. Barcelona: RCOC Editorial, 2014. Η κριτική έκδοση περιλαμβάνει εισαγωγή στα καταλανικά, ισπανικά και αγγλικά, όπως και κριτικές σημειώσεις στα καταλανικά και ισπανικά.