Το αθηναϊκό κοινό είχε στο παρελθόν τη χαρά να απολαύσει στο Μέγαρο Μουσικής (ΜΜΑ) τους κύκλους των κοντσέρτων για πιάνο, τόσο του Ludwig van Beethoven (1770-1827) όσο και του Sergei Rachmaninoff (1873-1943), από εκλεκτούς ερμηνευτές.
Δεν θα ξεχάσουμε τον κύκλο των κοντσέρτων του Beethoven που είχαμε ακούσει από τον Radu Lupu (1945-2022) και την Καμεράτα, υπό τη διεύθυνση του Sir Neville Marinner (1924-2016), τότε επίτιμου προέδρου της Καμεράτας (16, 18 και 20 Μαΐου 2003).[1]
Πρόκειται για έργα που βρίσκονται στον πυρήνα του πιανιστικού ρεπερτορίου και συνιστούν πρόκληση τόσο για τους πιανίστες όσο και για τις ορχήστρες και τους μαέστρους που τα προσεγγίζουν.
Πρόσφατα, στις 18 και 19 Μαρτίου, στην Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης του ΜΜΑ και στο πλαίσιο του ετήσιου Φεστιβάλ της Άνοιξης, ο καταξιωμένος όσο και πολυηχογραφημένος Ρωσοαμερικανός πιανίστας Kirill Gerstein, γνωστός για το βάθος της μουσικής του σκέψης και για την τεχνική του δεινότητα, συνεργάστηκε με την Chamber Orchestra of Europe (COE). Η ορχήστρα ιδρύθηκε το 1981 από νέους μουσικούς που είχαν συμπράξει στην Ορχήστρα Νέων της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (αγγλ. European Community Youth Orchestra), με επίσημη έδρα το Λονδίνο. Ο Gerstein επωμίστηκε τον διπλό ρόλο σολίστ και μαέστρου, προσφέροντας μία διεισδυτική προσέγγιση στα μπετοβενικά αριστουργήματα. Αξίζει να σημειωθεί ότι, εκτός από τα γνωστά πέντε κοντσέρτα, επέλεξε να συμπεριλάβει και το Κοντσέρτο αρ. 0, WoO 4, γραμμένο περίπου το 1784, το οποίο ακούγεται πολύ σπάνια και σώζεται κυρίως μέσω του σολιστικού μέρους με ενδείξεις ενορχήστρωσης. Κατά καιρούς, διάφοροι συνθέτες έχουν δώσει τη δική τους εκδοχή του ορχηστρικού μέρους, με γνωστότερη εκείνη του σημαντικού Ελβετού μουσικολόγου, συνθέτη και μελετητή του Beethoven, Willy Hess (1906-1997).
Η πρώτη βραδιά εγκαινιάστηκε με το προαναφερθέν Κοντσέρτο, κατά το οποίο ο Gerstein και η COE φώτισαν όλη τη φρεσκάδα αλλά και τον δυναμισμό της σύλληψης του τότε έφηβου μουσουργού. Σε πολλά σημεία ένιωθες τον «Τιτάνα» να καταφθάνει, ειδικά στον τρόπο που έκτιζε τις κλιμακώσεις ή πραγματοποιούσε τις αναπτύξεις του μουσικού του υλικού. Όντως, μας έπεισαν ότι είναι ένα έργο που θα άξιζε να παρουσιάζεται συχνότερα, ειδικά στην τόσο εύστοχη και υφολογικά πειστική αποκατάσταση της ενορχήστρωσης που υπέγραφε ο δραστήριος Ολλανδός πιανίστας και μαέστρος Ronald Brautigam.
Στη συνέχεια ακούστηκε το Κοντσέρτο αρ. 1, Op. 15, κατά το οποίο ο Gerstein και η ορχήστρα πέτυχαν με περίσκεψη να υπογραμμίσουν τα δομικά στοιχεία του μεγαλοπρεπούς πρώτου μέρους, Allegro con brio, τον υπέροχο λυρισμό του δευτέρου μέρους, Largo, αλλά και τον ενθουσιώδη χαρακτήρα του καταληκτικού μέρους, Rondo–Allegro scherzando.
Η πρώτη συναυλία έκλεισε με το εμβληματικό Κοντσέρτο αρ. 4, Op. 58. Από την ήρεμη είσοδο του πιάνου, με την οποία αρχίζει το έργο, κατέστη σαφές ότι ο Gerstein στόχευε σε μια ευθύβολη και ειλικρινή ερμηνεία, που σεβόταν την παρτιτούρα και τις απαιτήσεις της. Η στοχαστική διάθεση του πρώτου μέρους, Allegro moderato, ο γεμάτος δραματική ένταση διάλογος του δευτέρου, Andante con moto, καθώς και η χαρά που αποτυπώνεται στο τρίτο μέρος, Rondo–Vivace, αναδύθηκαν με άμεσο και ζωντανό τρόπο.
Η συνεργασία σολίστ και ορχήστρας υπήρξε αξιοθαύμαστη ως προς την επικοινωνία και την ταύτιση ιδεών, μολονότι μερικές φορές σε αυτό το ολύμπιο έργο —όπως και στο Κοντσέρτο αρ. 5, Op. 73 της επόμενης συναυλίας— ο συγχρονισμός υπήρξε σε στιγμές αβέβαιος. Συχνά διαπιστώνουμε πως σε έργα αυτής της κλίμακας η παρουσία ενός διευθυντή ορχήστρας παραμένει αναγκαία για τον άρτιο συντονισμό, ανεξαρτήτως του υψηλού επιπέδου των εκτελεστών.
Η δεύτερη συναυλία άνοιξε με το Κοντσέρτο αρ. 2, Op. 19. Ο Gerstein και η COE, με ωραιότατο σχηματισμό φράσεων και προσεκτικούς τονισμούς, ανέδειξαν τη νεανική γοητεία, τις μοτσάρτιες επιρροές και τις έξοχες μετατροπίες του πρώτου μέρους, Allegro con brio, την τρυφερότητα του μεσαίου μέρους, Adagio, αλλά και το «πλατύ χαμόγελο» του τελευταίου μέρους, Rondo: Molto allegro.
Κατά το Κοντσέρτο αρ. 3, Op. 37, το ηρωικό ύφος του πρώτου μέρους, Allegro con brio, έπειθε κάθε στιγμή. Η ερμηνευτική σιγουριά, η εκφραστική σαφήνεια και η μελωδική καθαρότητα του Gerstein, σε πλήρη σύμπνοια με τη συγκροτημένη συνοδεία της ορχήστρας, πρόσφεραν ένα αξιοσημείωτο αποτέλεσμα. Η «ολύμπια ηρεμία» του δευτέρου μέρους, Largo, αλλά και η αγωνιώδης αίσθηση του τρίτου μέρους, Rondo–Allegro–Presto, έβρισκαν τον σωστό χαρακτήρα τους στα χέρια των μουσικών. Όπως και στα υπόλοιπα έργα, ο πιανίστας επεδίωκε πάντα τη σύμπραξη με τους μουσικούς ως «ίσος προς ίσους», προτείνοντας ερμηνείες με τα διακριτά χαρακτηριστικά της μουσικής δωματίου.
Ο κύκλος των κοντσέρτων κορυφώθηκε με το Κοντσέρτο αρ. 5, Op. 73 («Αυτοκρατορικό»), σε μια ερμηνεία γεμάτη μεγαλοπρέπεια και λάμψη, που διέθετε όλα τα στοιχεία μιας εκτέλεσης υψηλών αξιώσεων. Ο Gerstein και η διακεκριμένη ορχήστρα φρόντισαν για την ανάδειξη του ηρωικού παλμού του πρώτου μέρους, Allegro, της συγκινητικής εσωτερικής έντασης του ονειρεμένου μεσαίου μέρους, Adagio un poco mosso, αλλά και της ενθουσιώδους ορμής του τρίτου μέρους, Rondo: Allegro ma non troppo.
Ο Gerstein και η COE προγραμματίζουν την ερμηνεία και μετέπειτα την ηχογράφηση του κύκλου τον προσεχή Ιούνιο, στο πλαίσιο του Casals Forum στο Kronberg im Taunus. Εκτιμάται ότι οι δοκιμές που θα προηγηθούν και οι εν λόγω συναυλίες θα συμβάλουν καθοριστικά στην περαιτέρω ωρίμανση των ήδη αξιοσημείωτων αναγνώσεών τους.
Ο επόμενος κύκλος Κοντσέρτων που ακούσαμε, εκείνος του Rachmaninoff, πάντα στην ίδια αίθουσα, στις 31 Μαρτίου και 1 Απριλίου, είχε ως σολίστ τον Ρώσο πιανίστα Denis Kozhukhin.
O Kozhukhin εδραίωσε το όνομά του το 2010, κατακτώντας το πρώτο βραβείο στον «Διεθνή Διαγωνισμό Βασίλισσας Ελισάβετ» (Queen Elisabeth Competition) των Βρυξελλών. Έκτοτε το ταλέντο του έχει επαινεθεί τόσο σε ατομικά ρεσιτάλ όσο και σε συμπράξεις με ορχήστρες και συναδέλφους του κατά τη διάρκεια συναυλιών μουσικής δωματίου.
Κατά την πιο πρόσφατη εμφάνισή του στη χώρα μας, είχαμε την ευκαιρία να τον ακούσουμε να ξεδιπλώνει τις αρετές του ερμηνεύοντας τα κοντσέρτα ενός εκ των ιδιαιτέρως αγαπημένων συνθετών, τόσο του ιδίου όσο και του κοινού.
Σε όλα τα τέσσερα κοντσέρτα και στη Ραψωδία πάνω σε ένα θέμα του Paganini, Op. 43, εκτιμήσαμε τη μουσικότητά του και τη λαμπρή του τεχνική —λ.χ. με πόση επιτυχία κατάφερνε να ισορροπήσει την πυκνή πολυφωνική πιανιστική γραφή με την ενίοτε πυκνή ενορχήστρωση— που βρισκόταν πάντα στην υπηρεσία της μουσικής και ποτέ δεν ερχόταν στο προσκήνιο με στείρο τρόπο προκειμένου να εντυπωσιάσει. Οι ερμηνείες του, λοιπόν, σεβάστηκαν τις παρτιτούρες, εστιάζοντας στην ουσία των έργων.
Ειδικότερα, την πρώτη μέρα, εγκαινιάζοντας τον κύκλο με το Κοντσέρτο αρ. 1, Op. 1, φώτισε τον ρομαντισμό, τις λυρικές μελωδίες και τα δεξιοτεχνικά περάσματα (ειδικά τις ταχύτατα κινούμενες απλωμένες συγχορδίες και την απαιτητική cadenza του πρώτου μέρους, Vivace). Στη συνέχεια, κατά τη Ραψωδία, ανέδειξε τον ευφάνταστο τρόπο με τον οποίον ο μουσουργός επεξεργάζεται το γνωστό θέμα και το μεταμορφώνει εξερευνώντας τις δυνατότητές του, αρμονικές και ρυθμικές. Κλείνοντας την πρώτη συναυλία με το δημοφιλές Κοντσέρτο αρ. 2, Op. 18, απέδωσε τα διάσημα μουσικά θέματα και σχημάτισε τις μουσικές φράσεις με αξιοθαύμαστη αισθαντικότητα (δεύτερο μέρος, Adagio sostenuto), και εσωτερική δύναμη (πρώτο μέρος, Moderato, και τρίτο, Allegro scherzando). Τα εξαιρετικά δύσκολα και τεχνικά «επικίνδυνα» άλματα του τρίτου μέρους (Allegro scherzando), εκτελέστηκαν με απόλυτη σιγουριά και αυτοπεποίθηση.
Η δεύτερη συναυλία άρχισε με μία ορμητική εκτέλεση του Κοντσέρτου αρ. 4, Op. 40, όπου η δραματική ένταση, αλλά και ο υπαινικτικός του χαρακτήρας του έργου αναδείχθηκαν με στοχαστικότατα και γνήσιο ταλέντο. Το εκλεπτυσμένο όσο και βέβαιο παίξιμο του Kozhukhin θριάμβευσε για άλλη μία φορά εδώ, όπως και στο Κοντσέρτο αρ. 3, Op. 30, το οποίο άφησε για το τέλος, μπολιάζοντάς το με μεγαλοπρέπεια, ρητορική δύναμη και στιγμές τρυφερής αναπόλησης, οδηγώντας το κοινό να ξεσπάσει σε ένα ηχηρότατο και ενθουσιώδες χειροκρότημα.
Εκτός προγράμματος, με αδιαμφησβήτητη μουσικότητα και απλότητα έκφρασης, χάρισε στο τέλος της πρώτης βραδιάς αρχικά το έργο Στην Άνοιξη (νορβ. Til våren) Op. 43, αρ. 6, και στη συνέχεια την Arietta, Op. 12, αρ. 1, αμφότερα από τον κύκλο Λυρικά Κομμάτια (νορβ. Lyriske stykker) του Edvard Grieg. Στο τέλος της δεύτερης βραδιάς πρότεινε το Πρελούδιο σε σι ελάσσονα, BWV 855a, του Johann Sebastian Bach, σε διασκευή του Alexander Siloti, και τέλος το κομμάτι Στην εκκλησία, Op. 39, αρ. 24, από τον κύκλο Παιδικό άλμπουμ (ρωσ. Детский альбом) του Piotr Ilyich Tchaikovsky.
Η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών και ο ταλαντούχος μαέστρος Κορνήλιος Μιχαηλίδης υποστήριξαν με ποιοτικές και προσεγμένες συνοδείες τον σολίστ, αναπτύσσοντας εύγλωττους μουσικούς διαλόγους μαζί του και ακολουθώντας τον με ενθουσιασμό, προθυμία και μουσική ορθότητα στο υπέροχο ταξίδι των ερμηνευτικά εύφορων ρωσικών αριστουργημάτων. Ανέδειξαν επιτυχώς τον ευφάνταστο συμφωνικό χαρακτήρα των κοντσέρτων, επιβεβαιώνοντας πως ο Rachmaninoff δεν ήταν μόνο ένας έξοχος συνθέτης για το πιάνο και ένας από τους θρυλικότερους πιανίστες όλων των εποχών, αλλά και ένας σπουδαίος συμφωνιστής και ενορχηστρωτής.
[1] Σημειώνουμε ότι η τελευταία προγραμματισμένη εμφάνιση του Lupu στην Αθήνα ήταν προγραμματισμένη στις 19 Ιανουαρίου 2018, ωστόσο ουδέποτε πραγματοποιήθηκε λόγω προβλημάτων υγείας του αλησμόνητου πιανίστα.
